Archaizmy – co zostało z dawnej polszczyzny?
Język zmienia się razem z nami, a dawne słowa rzadko odchodzą w całkowite zapomnienie. Część z nich znika z czasem z codziennego użytku, kolejne przechodzą zaskakujące metamorfozy znaczeniowe, a jeszcze inne wciąż brzmią znajomo. Archaizmy pokazują, jak wiele śladów dawnej polszczyzny wciąż możemy odnaleźć w tym, jak mówimy i czytamy dzisiaj.
Archaizmy – co zostało z dawnej polszczyzny?
Białogłowa, absztyfikant, huncwot, miglanc, onegdaj... Współcześnie niektóre z tych słów mogą wywoływać uśmiech, inne brzmią jak fragment starej książki, a jeszcze kolejne są jak twór językowy, którego sens trudno odgadnąć. Mimo to każde z nich ma swoją historię i konkretne znaczenie. Potrafimy przecież rozpoznać, że białogłowa oznacza kobietę, absztyfikant – adoratora, a huncwot – łobuza.
Wystarczy otworzyć starą powieść, przeczytać fragment Pana Tadeusza, obejrzeć film osadzony w dawnej epoce albo sięgnąć po tekst sprzed kilkuset lat, żeby dostrzec, jak bardzo polszczyzna zmieniła się na przestrzeni wieków. Doskonale zresztą zdajemy sobie sprawę, że przemianom ulegały nie tylko stroje, obyczaje czy sposoby życia. Zmieniał się również język, a wraz z nim słowa, za pomocą których ludzie opisywali otaczającą ich rzeczywistość.
Jedne wyrazy stopniowo wychodziły z użycia i były zastępowane przez nowe. Znajdziemy też takie, które pozostawały w języku, ale zmieniały swoje znaczenie. Jeszcze inne (historyzmy) zwyczajnie przestawały być potrzebne, kiedy znikały przedmioty, zawody, urzędy czy instytucje, które wcześniej te nazywały. Niektóre słowa nie zniknęły jednak całkowicie – przetrwały w literaturze, powiedzeniach, związkach frazeologicznych albo po prostu na obrzeżach współczesnej polszczyzny. I właśnie tutaj warto przywołać pojęcie archaizmu.
Archaizm, najprościej rzecz ujmując, to element języka, który był wykorzystywany w przeszłości, ale współcześnie wyszedł z powszechnego użycia i jest uznawany za przestarzały. Co istotne, archaizmem nie musi być wyłącznie pojedynczy wyraz. Archaiczne mogą być również dawne znaczenia słów, formy gramatyczne, sposoby odmiany czy konstrukcje składniowe.
Archaizmy szczególnie łatwo można dostrzec w literaturze. Pisarze sięgają po nie między innymi po to, by przywołać język konkretnej epoki, przybliżyć jej charakter i sprawić, że przedstawiony świat stanie się dla czytelnika bardziej wiarygodny. Nie oznacza to jednak, że archaizmy pojawiają się wyłącznie w tekstach historycznych. Czasem włączamy je do współczesnej polszczyzny zupełnie świadomie – dla żartu, ironii, konkretnej stylizacji wypowiedzi lub po prostu dlatego, że brzmią ciekawiej niż ich współczesne odpowiedniki.
- •
Białogłowa
Białogłowa to dawne, staropolskie określenie kobiety, zwłaszcza zamężnej. Nazwa nawiązuje do białych chust, czepców lub podwik noszonych przez mężatki, a także do obrzędu oczepin, podczas którego panna młoda zamieniała wianek na nakrycie głowy właściwe żonie. W dawnej polszczyźnie słowo to miało charakter neutralny, a w wielu kontekstach odbierano je nawet jako wyraz szacunku. Z kolei używane dziś powszechnie kobieta uchodziło niegdyś za określenie o znaczeniu pejoratywnym. Współcześnie białogłowa pojawia się głównie w literaturze, stylizacjach historycznych czy wypowiedziach o zabarwieniu humorystycznym.
- •
Absztyfikant
Absztyfikant to nic innego jak określenie adoratora, zalotnika, mężczyzny, który stara się zdobyć względy kobiety. Samo znaczenie nie jest zatem szczególnie skomplikowane. Ciekawsze okazuje się natomiast to, jak słowo brzmi. W końcu „Poznała nowego absztyfikanta” wywołuje zupełnie inne skojarzenia niż zwykłe „Poznała nowego adoratora”. Jest w nim coś staroświeckiego, lekko żartobliwego, nieco teatralnego, a nawet przesadnego. Choć słowo nadal pojawia się we współczesnej polszczyźnie, dziś używa się go najczęściej z przymrużeniem oka, aby nadać wypowiedzi archaiczny lub prześmiewczy charakter.
- •
Bałamut
Nieco podobny charakter ma bałamut. Słowo to funkcjonowało niegdyś jako określenie osoby, która zwodzi innych, wprowadza ich w błąd lub daje fałszywe nadzieje. Odnoszono je również do mężczyzny znanego z uwodzenia kobiet i lekceważenia ich uczuć. Dziś nie należy ono do najczęściej używanych określeń, jednak wciąż pozostaje rozpoznawalne.
- •
Huncwot
Zupełnie inaczej wygląda sytuacja huncwota. Mimo że słowo to ma wyraźnie staroświeckie brzmienie, niekiedy nadal pojawia się w codziennych rozmowach. Huncwot oznacza łobuza, nicponia, psotnika – najogólniej osobę zachowującą się niewłaściwie, ale zazwyczaj niewyrządzającą przy tym poważnych szkód. I właśnie ten niewinny, lekko żartobliwy ton tego słowa sprawia, że wciąż pozostaje ono zrozumiałe i użyteczne – szczególnie wtedy, gdy zwykłe, współczesne łobuz czy gagatek wydaje się zbyt nudne i pospolite.
- •
Miglanc
Miglanc to z kolei określenie osoby leniwej, ale wyróżniającej się sprytem; która potrafi skutecznie wymigać się od obowiązków, a przy tym wyjść na swoje. Słowo to ma wyraźnie potoczny charakter i lekko ironiczny, oceniający ton – w ujęciu ścisłym nie jest to zresztą twardy archaizm, a raczej potocyzm i regionalizm o przestarzałym, ekspresywnym zabarwieniu. Miglanc mówi o człowieku znacznie więcej niż np. dzisiejsze określenie leniwy – sugeruje nie tylko niechęć do pracy, ale również pewną cwaność i pomysłowość w jej unikaniu.
- •
Chędożyć
Wśród archaizmów można wyróżnić także takie, których historia jest znacznie bardziej złożona. Dobrym przykładem jest czasownik chędożyć, który dawniej oznaczał przede wszystkim czyścić i porządkować, jednak na przestrzeni wieków zaczął nabierać kolejnych znaczeń – od obijać czy oćwiczyć aż po określenie aktu seksualnego. To ostatnie znaczenie pojawiło się w źródłach co najmniej na początku XIX wieku, a w kolejnych dziesięcioleciach zaczęło wypierać poprzednie. Przypadek chędożyć pokazuje tym samym, jak wyraz może zachować swoją formę, a jednocześnie przejść od neutralnego określenia do słowa o zupełnie innym, dziś wulgarnym, znaczeniu.
- •
Onegdaj, ongiś, acz, zaiste, wszak
Przyjrzyjmy się jeszcze kilku słowom, które choć nie zniknęły całkowicie z polszczyzny, dziś pojawiają się w niej raczej sporadycznie.
Onegdaj oznacza przedwczoraj, ongiś – dawniej lub kiedyś, natomiast acz, zaiste i wszak odpowiadają kolejno współczesnym choć/chociaż, naprawdę i przecież. Wszystkie są dla nas zrozumiałe, ale ich użycie od razu nadaje wypowiedzi określony charakter – bardziej podniosły, literacki, a czasem wręcz stylizowany na dawny. Trudno przecież wyobrazić sobie zwyczajną rozmowę, w której ktoś mówi „Ongiś często tu przychodziłem” zamiast prostszego „Kiedyś często tu przychodziłem”. Sens pozostaje ten sam – zmienia się jednak sposób jego przekazania i wrażenie, jakie wywołuje wypowiedź.
Losy słów, które z czasem przestały być częścią współczesnej polszczyzny, mogą być zatem bardzo różne. Jedne całkowicie wychodzą z użycia, niektóre zmieniają swoje znaczenie, a jeszcze inne, choć rzadziej, nadal występują w dzisiejszych wypowiedziach. Pewne z nich wciąż rozumiemy, mimo nietypowego, staroświeckiego brzmienia. Możemy odnaleźć je w literaturze, zachowanych tekstach, a czasem usłyszeć także w zwykłej rozmowie. Dzięki temu słowa, którymi posługiwano się przed laty, nie pozostają dla nas całkowicie nieznane – część z nich nadal żyje w języku, choć dziś funkcjonuje już nieco inaczej.