Męskie oblicza systemu. Studium typologii aktorskich w polskim kinie lat 1945–1989

Męskie oblicza systemu. Studium typologii aktorskich w polskim kinie lat 1945–1989

Podejmując analizę ewolucji męskich wzorców osobowych w kinematografii okresu PRL-u, trzeba podkreślić, że aktorzy przechodzili między powojennym tragizmem, narodowym etosem, aż po demaskatorską ironię. Aktor w warunkach państwa socjalistycznego pełnił funkcję depozytariusza narodowej tożsamości oraz mediatora między władzą a społeczeństwem.

Aktor jako głos pokolenia

Biorąc na tapet kulturę wizualną PRL-u, to należy zwrócić uwagę na fakt, że aktor męski rzadko był tylko wykonawcą scenariusza; częściej przemieniali się w symbole zbiorowych lęków i aspiracji. Aktorzy, jak i aktorki, stawali się twarzami narodowych mitów, a ich role, które odgrywali na ekranie, były odczytywane jako znaki oporu, nadziei lub ironicznego dystansu wobec otaczającej ich szarej rzeczywistości.

Fundamentem nowoczesnego aktorstwa okresu PRL-u stał się Zbigniew Cybulski. Poprzez jego rolę w Popiele i diamencie (1958) do naszej kultury wprowadzona została postać bohatera tragicznego, który jest osadzony w nowoczesnej estetyce. Cybulski skończył z graniem postaci historycznych, a rozpoczął współczesny mu ból istnienia. Dostał miano „polskiego Jamesa Deana”. Jego nerwowa ekspresja stała się „kodem” dla pokolenia, które próbowało odnaleźć się w powojennej Polsce, a jego przedwczesna śmierć utrwaliła mit aktora jako ofiary losu i historii.

Ulubionym aktorem Andrzeja Wajdy i … Jerzego Hofmana był Daniel Olbrychski. Jego rola w filmach takich jak Wesele (1972) czy Potop (1974) stworzył bohatera związanego z brawurą i walką. Olbrychski zdefiniował postać dynamiczną, fizyczną i nierozerwalnie związaną z narodową historią, co w czasach PRL-u było istotnym elementem podtrzymania tzw. mitologii narodowej, która często stała w kontrze do oficjalnej linii partyjnej.

Postać Stanisława Tyma wymyka się klasycznym definicjom aktorstwa, stanowiąc unikalne połączenie scenarzysty, satyryka i wykonawcy. Jego rola Ryszarda Ochódzkiego w Misiu (1980) stała się fundamentem polskiej popkultury, tworząc postać „prezesa”, który ma być człowiekiem bez wartości, cynicznym graczem, poruszającym się w świecie socrealistycznym. Aktorstwo Tyma jest związane ze specyficznym, kamiennym spokojem, który jest połączony z komizmem podczas wypowiadanych kwestii. Obnażał on pustkę oficjalnej propagandy tamtych czasów poprzez swoją grę.

Aktorem o niezwykłym instynkcie komediowym i unikalnej „zwyczajności”, która pozwalała mu stworzyć postacie bliskie sercu był Jerzy Turek. Do historii przeszły przede wszystkim jego rolę w filmach Stanisława Barei. Swoją rolą w Misiu (1980) stworzył kultową scenę, gdzie grając trenera Jarząbka, śpiewał do szafy: „Łubu dubu, łubu dubu, niech żyje nam prezes naszego klubu”. W ten sposób została ukazana absurdalna lojalność i biurokratyczna groteska PRL-u. Jako milicjant w filmie Nie lubię poniedziałku (1971) lub w innych produkcjach także potrafił pokazać absurd codzienności.

Jednym z najważniejszych aktorów w filmografii Stanisława Barei był Wojciech Pokora. Jego rola inteligenta, który został wrzucony w tryb absurdalnej, gierkowskiej rzeczywistości, przeszła do historii. Rola, jaką odegrał w filmie Poszukiwany, poszukiwana (1972) nie stanowi jedynie popisu komediowego, ale ważną i odważną próbę podjęcia tematów związanych z genderowymi schematami. Bohater jest zmuszony do udawania kobiety – Marysi – co stanowi sposób obnażenia groteskowości ówczesnego rynku pracy i tego, jakie panowały wówczas stosunki społeczne.

Twarzą Kina Moralnego Niepokoju był Jerzy Stuhr, który zagrał w filmach takich jak: Wodzirej (1978) i Amator (1979). Jest on związany z wprowadzeniem postaci „człowieka przeciętnego”, który wchodzi w konfrontację z mechanizmami władzy. Jego aktorstwo było uwarunkowane na bolesnej szczerości i demaskowaniu socjalistycznej hipokryzji.

Filarem polskiego aktorstwa można nazwać Bronisława Pawlika. Prawdziwy kunszt jego aktorstwa ukazywał się poprzez nadanie rysów głębi nawet postaciom drugoplanowym. Jedną z najważniejszych i najbardziej charakterystycznych ról Pawlika był jego udział w Lalce (1977), gdzie wcielił się w rolę Ignacego Rzeckiego. Stworzył postać „ostatniego romantyka”, ale także człowieka o gołębim sercu. Wziął udział w produkcjach takich jak Miś (1980), Chłopi (1972/1973), Nie ma róży bez ognia (1974), Ziemia obiecana (1975) czy Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz (1978). Był aktorem, który potrafił stać się dla widzów ucieleśnieniem poczciwego, ale doświadczonego przez los „małego człowieka”.

Analiza dorobku ikon męskiego kina PRL-u ukazuje niezwykłą rozpiętość warsztatową – od metody aktorskiej, która była oparta na psychologicznym pogłębieniu, po mistrzostwo groteski reprezentowanej przez krąg współpracowników Stanisława Barei. Zaprezentowane sylwetki wskazują, że aktor w systemie socjalistycznym pełnił rolę wykraczającą poza ramy rzemiosła artystycznego. Zróżnicowane postawy będące w kinematografii tamtego okresu zdołały stworzyć spójny, choć wielowymiarowy portret Polaka uwikłanego w tryby historii.

Bibliografia:

• •

  Lubelski T., Historia kina polskiego 1895–2014, Wydawnictwo Universitas, Kraków 2015.

• •

  Kuszewski S., Gwiazdy tamtych lat, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1987.

• •

  Haltof M., Kino polskie, przekł. M. Przylipiak, Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2004.

• •

  Hollender B., Gwiazdy polskiego kina, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa 2013.